RESİM.AŞIQ_UMER.JPG

 

                                                                                                                                                                                                                                     

AŞIQ UMER

QIRIMTATAR ORTA ASIRLAR EDEBİYATI TARİHINIÑ RUHİY CEVHERİDİR

                                                                                                                                                                                                                                                                               

                                                                                                                                                                                   Elvira BALBEKOVA         

         Аşıq Umer aşıq tarzı qırımtatar şiiriyetine en salmaqlı isse qoşqan şairlerden biridir.

         O, 1621 senesi Qırımda, Kezlev şeerinde Abdulla Kence oğlu degen fuqare esnaf qorantasında dünyağa kele. Maalle mektebinde iptidaiy bilgi ala. Aqranları arasında o, şohlığı ile ayrılıp tura, zekkiyligi ve azırcevaplığı ile etrafındaki insanlarnı ayrette qaldıra.

         Qısqa bir vaqıt devamında medresede Quran oqumağa ogrengen Aşıq Umer Kezlevdeki meşur Cuma cami medresesinde, o devirniñ namlı şairlerinden Kefeviy Seit Abdulkerim Şerefiy kibi edebiyat ocasından ders ala. Şu vaqıtlar o, şiirler uydurmağa başlay.

         Sevimli ocası vefat etken soñ, Aşıq Umer medreseni qaldıra ve ozü yazğan şiirlerine maqam uydura, saz çalıp qavehanelerde aşıq türkülerini yırlap, adamlarnı eglendire.

        О, omüriniñ bir çoq qısmını Dağıstanda, Azerbaycanda, İranda, Süriyede, Türkiyede keçire. İstanbul, Bursa, Sakız, Varna, Bağdad kibi şeerlerni kezip çıqqanı aqqında, onıñ şiirlerinde tasvir oluna. Eserlerinde, bu şeerlerniñ güzelligi aqqında yazıla.

         Aşıq Umer yazılı edebiyatınıñ ğazel, qoşma, semai, murabba, muhammes, müseddes, müstezat, muamma, destan, şairname kibi şekillerinde icat etken halq şairidir. Onıñ eserlerinde ahlaqiy, aşqiy (sevgi) didaktik, dinniy mevzular tasvir oluna. Eserlerde şairniñ keskin aqılı ve tüşünceleri ifadelene.

         Bütün omürini şiir uyduruv ve bestekarlıqqa bağışlağan Aşıq Umer asıl evlenmeyip ayatını bekarlıqta keçire. Omüriniñ soñunda o, doğğan şeeri Kezlevge qayta ve 1707 senesi, seksen altı yaşında bu yerde vefat ete.

         Aşıq Umerniñ icadında çeşit türlü mevzular aydınlatılğan.

Vatan ve yer asretligi, omür ve yaşayış kibi mevzularda insanlarnıñ arasındaki münasebetler kosterile. İnsanlar arasındaki bu münasebetler daima eyi destane çizgiler esasında qurulmaq kerekligi aqqında aytıla.

           Er bir insan cemiyette ozüni nasıl alıp baracağı, ozüni nasıl tutacağı aqqında nasiatlar berile. Qıymetli nasiatlarda, insanlarnın tabiat çizgileri kosterile. Bazı bir tabiat çizgilerinde bütün bir milletlerniñ milliy tabiat çizgileri de ifade oluna.

Neticede, bu eserler bizge yahşını yamandan ayırmağa ogrete. Aşıq Umernin icadında koterilgen meseleler bizim kunümizde de öz emiyetini coymayıp, onıñ adını ebediyleştireler. Belki, şunıñ içün de bu eserler oseyatqan nesilge ebediy nasiat ve vasiyet olıp qalacaqtırlar.

     Aşıq Umer öz zamanında olduqça keniş bilgili icatkarı olğanı onıñ eserlerinden belli. Bu al hususan şairniñ «Şairname» eserinde daa açıq körüne. Ğayet qıymetli çizgi taşığan bu acayip eserinde Aşıq Umer öz zamanından evel icat etken ve bunıñ kibi de öz zamandaşları olğan yüzünden ziyade şairni tilge ala ve olarnıñ çoqusuna eki-üç söznen bediy surette harakteristika bere. Bunı yapmaq içün, şubesiz, o şairlerniñ episiniñ yaratıcılıqlarını ve tek yaratıcılıqlarını degil, özlerini de bilmek kerek. Bu, Aşıq Umerniñ ne derecede keniş malümatlı adam olğanını kostere. «Şairname» aqqında da maqale yazacaqmız.

     Ulu şair Aşıq Umerniñ öz ana tiliniñ inci daneleri kibi süslü sözlerinden tizilgen ve öz tuvğan halqınıñ muqaddes baylığı sayılğan şiirleri de, insanperver, dünyaviy poeziyası da cian medeniyeti hazinesine degerli, qıymetli cevherler sıfatında kirecektir.

        Aşıq Umerniñ yaratıcılığı diqqatqa layıq ceetlerinden biri - onıñ dünyaviy şair olmasıdır. O, edebiyatımız tarihına samimiy muabbet yırcısı, omür sevinçi ve qayğısınıñ, ayrılıq accılarının ifadecisi olaraq kirse de, boyle istidatlı şiirlerinen öz zamanındaki içtimaiy teñsizlik ve adaletsizlikni tenqit etken otkür satırlarını kirsetip, olarnıñ içtimaiy munderecesini zenginleştirdi.

 

ĞAZEL

Qış keçip yaz kelmekte, tam ilk baar kunleridir,
Lale, sunbul, gul açılmış, temaşa kunleridir.

Yeyip-içip, uriylerle oynaşıp yürmek içün,
Suv kenarı bağçada yar ile zevq-sefa kunleridir.

Yüregiñ aşıq ile tolıp, qaynayıp coşsa kerek,
Тamçılar ummanğa irişir, tolıp taşsa kerek.

Аşıq-sevda olğanlardağlarğa tüşse kerek,
Dünyalıqçün qızğanlarğa kar-fayda kunleridir.

Er kes almış sevdigini, yalnız qaldım men kene,
İtibar olmaz ğaripke, şimdi rağbet zenginge.

Bu aşqnıñ gemisini men kene saldım enginge,
Yel sürdi bir kenarğa-ruzgar kunleridir.

İster iseñ dertke meftun Aşıq Umer söylesin,
Кene şu menim divane goñlüm durmay inlesin.

Bu aşqımnıñ soñu yoqtır, bu dert menden vazgeçsin,
Dilberge degil, altınğa meftunlıq kunleridir.

 

OGÜTLER

Er ne söyler ise zengin,
Dinleyüb derler doğrı!
Bir faqirni korseler eger,
Sanarlar onı oğrı.
Qanda varsañ pak libasle,
Kirecek yeriñ belli,
Yoqsul olsañ, saña derler,
Ya mashara, ya deli.
Er kimge qılsañ goñül,
Аlemde arzu-ihtiyac,
Оl saña tañrı selamın
Bile vermez, kozüñ aç!
Bir guzelge goñül verip
Kendini qurban eyleme,
Er kordigiñ dostın sanıp
Gizli sırıñ söyleme!
Cehalet kişiniñ
Qaddını eger,
Qul gunahsız olmaz
Der iseñ eger!

QOŞMA

Bu ayn-i uyünım senindir senin,
Аqan çeşm-huunım senindir senin,
Bu suuz u deruunım senindir senin,
Dil –i erganuuım senindir senin.

Gonül pür meluldir dü çeşmim alil,
Beyaban-i ğamda bulunmaz delil,
Reh-i firqatde bir yol azmış zelil,
Gel ey rehnümuunım senindir senin.

Bu ah u eniynim bu hicr  u ğamım,
Bu şevq-i melalim bu ayn- i demim,
Bu hecm-i sayidim bu baht-i kemim,
Bu derd –i füzuunım senindir senin.

Bu şal ile bu tac bu hırqa aba,
Qamusı yolunda hebadır heba.
Bu çarı anasır bu hefti qaba,
Bu cem’аn yekuunım senindir senin.

Оmer dar-i ğurbette nem var benim,
Ya fehm u firasette nem var benim,
Bu bazar-i mihnette nem var benim,
Bu aqla gununım senindir senin.

 

SEMAİ

Şu qarşıdan kelgen dilber
Kelir amma, neden sonra?
Bir selamğa qail oldum,
Berir amma, neden sonra?

Bağçada açılğan guller,
Dalında otken bulbuller.
Bizni oşeklegen tiller
Çürür amma, neden sonra.

Kordim yaremin yüzünü,
Оptim dostımnın kozini.
Аradım buldum izini,
Buldum amma,neden sonra?

Qolumdan uçurdım bazı,
Yeter , ettin mana nazı.
Аşıq Umerin niyazı
Кeçer amma, neden sonra?

 

 

Pin It
  • Gösterim: 255