Yazılı Ufuq Ayqol

 

 

 

QIRIM HANLIĞINDA QABİLELER VE SİYASİY QUVETLERİ

 

 

Qırım Hanlığında eñ üst maqam hanlıq olmasına baqmadan siyasiy küçü sıñırsız degil edi. Qırım hanınıñ da diqqat etmesi kerek olğan siyasiy ve askeriy quvet dengeleri bar edi. Bulardan biri Osmanlı padişahı ve paşalarnıñ destegi olsa da, Qırım içinde quvetli mırzalarnıñ qol tutmasına ihtiyacı bar edi. Bu eki yardımnı tapqan Qırım hanı ancaq o vaqıt siyasiy ve askeriy yaqtan qaviy olğan dep aytmağa mümkin. Bunı tapıp olamaz ise bir isyan yaki siyaset deñişikliginde tahttan tüşürilebile edi.


Görsel 1
18-nci Asırda Qırım Hanlığı

 

Meşhur Qırımtatar tarih professorı Halil İnalcık, Qırım Hanlığı tarihiniñ siyasiy quveti olğan Qırımtatar qabilelerniñ etrafında aydadığını yaza. Hanlıqta siyasiy quveti qollarında tutmaq içün kirişkeni siyasiy ittifaq ya da isyanlar da Qırımdaki dahiliy siyasiy tarihi teşkil ete. Bunı Qırım Hanlığınıñ öz tarihiy kitapları olğan Tarih-i Sahib Geray Han ve Umdetü’l-Ahbârğa baqqanda köremiz. Qırım Hanlığınıñ siyasiy teşkilatında qabile beyleriniñ ve mırzalarnıñ bir yeri bar edi. Qırım hanından soñ qalğay sultan ve nureddin sultanlar kele edi. Olardan soñ Geray Hanedanınıñ diger aqay soyları (Geray Sultanlar) kele. Geray Hanedanıñdan soñ kelgenler ise Qaraçu beyler dep aytılğan dört qaviy qabileniñ beyleri edi. Seyyid Mehmed Rizanıñ hanlıq devrindeki tarih kitabı Es-Sebü’s-Seyyâr fi Ahbâr-ı Mülûki’t-Tatar bu dört qabileniñ beyleri olğan Qaraçı beyleriniñ Şırınlar, Barınlar, Arğınlar ve Qıpçaqlar olğanını qayd ete. Faqat onıñ qayd etkeni bu dört Qaraçı beyleriniñ qabileleri siyasiy quvetlerine köre deñişebile edi. Seyyid Mehmed Riza elyazması bu tarih kitabını 18-nci asırda yazğan, ve o vaqıtlarda bu qabileler qaviy edi. Faqat Şırın qabilesi ve beyi, diger Qırımtatar qabileleri ve mırzalar arasında er vaqıt eñ qaviy olğan edi. Çünki olarnıñ nüfusı ve Qırım hanınğa askeriy ve maliy yardımı eñ çoq olğan edi. Hanlıq maqamınen bu yaqın münasebetler ve yardımlar Şırınları da diger qabilelerge köre siyasiy faiznen daha quvetli yapqan.


Görsel 2. Yevropa gravüründe Sefergazi Aga 1
Avropa gravürasında Sefergazi Ağa

 

Şırın, Barın, Arğın ve Qıpqçaq qabileleri Qırım Hanlığınıñ ordusını da teşkil ete. Bu qabilelerniñ nüfusunıñ çoq olması daha çoq asker tapmaları imkânını da bergen. Qırım hanınıñ qaviy bir ordu içün bu qabile beyleri ve mırzaları ile yahşı münasebetleri olması kerek edi. Bu Qaraçı beyleriniñ de dahil olğanı ve Qırım hanınıñ yolbaşçılığında ötkerilğen mecliske “körünüş” adı berilgen. Körünüşte Qırım hanı, Qaraçı beylerinen körüşüp olarnı diñler, siyasiy yaki maliy işler haqqında malümat alır, mırzalarnıñ da “taleplerni” oylar edi. Mında talep dep aytqanımız mırzalarnıñ Qırım hanınından beklegenleri Altın Orda vaqtından beri kelgen han ve mırzalar arasındaki ananeviy idare işleri edi. Burada künlük siyasiy añlaşmazlıqlar ya da mırzalarnıñ diger faaliyetleri de dahil edi. Bu mirza ve beylerin arasında eñ başta kelgen Şırın beyi, Qırım hanına diger qabilelerden daa yaqın tura edi. Şırın beyiniñ öz velihatı ve qalğaylıq ve nureddinlik kibi maqamları olğanını kimer menbalar qayd ete. Qırım hanı ise bu qabile aristokratiyasına qarşı öz siyasiy quvetini ve meşruiyetini esasen Osmanlı İmperiyasından ala edi. Osmanlınıñ yahşı qol tutqanı han Qırımda da qaviy bir siyasiy küçke sahip edi.

Qırım hanı Qaraçı beyleri ve Osmanlı İmperiyasınıñ hakimiyeti arasında öz siyasiy maqamınıñ quveti içün bir teñ siyasetni alıp barmaq mecbur edi. Çünkü hanlarnıñ tahtlarnı coymasında bu qabilelernen Osmanlı merkeziniñ münasebetleri de tesiri bar edi. Qırım hanlığınıñ qurucısı olğan Hacı Geray Hannıñ başta qardaşlarınen taht küreşi tutqan Meñli Geray Han ancaq Osmanlı ve Şırın mırzasınıñ qol tutmasınen han olmağa muvafaq oldı. Şırın beyi Eminek Mırza, Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmetnen siyasiy münasebet keliştirip Meñli Geray Hannıñ han olmasını ve Nurdevletniñ Qırımdan quvulmasını kerçekleştirdi. Hanlıqnıñ daha ilk vaqıtlarında Şırın beyiniñ bu siyasiy tesiri hanlıq maqamı üzerinde son devirlerge qadar devam etti.


Görsel 3. Arğınlardan Toğay Bey 1885 te Jan Matejonıñ tablosunda 1
Arğınlardan Toğay Bey, 1885-te Jan Matejonıñ tablosında

 

Qırım Hanlığında qabilelerniñ bu siyasiy küçüni ve hanlıq maqamınıñ olarğa qarşı merkeziy otoritesini quvetlendirmege tırışqan eki han bar edi. Bulardan ilki ve diger Tatar hanlıqlarında da siyasiy küçü ve münasebetleri olğan Sahib Geray Han edi. Digeri ise soñ Qırım hanı Şahin Geray Han edi. Ekisi arasında eki asır olmasına rağmen eki han da qabilelerniñ ve mirzalarnıñ hañlıq üstündeki quvetlerni sıñırlandırmaq istediler. Faqat bu eki han da bunda muvafaqıyetli olamadı.


Görsel 4. Yevropa gravüründe Qırımtatar mirzalar 1
Avropa gravürasında Qırımtatar mırzaları

 

Saylanğan Bibliografiya

Abdulgaffar Kırımî, Umdetü’l-Ahbar, Şihabedtin Merdjani İnstitutı, Yazma Miras Kitap: 1, Transkript: Derya Derin Paşaoğlu, Kazan 2014.

Derya Derin Paşaoğlu, “Altın Orda ve Kırım Sahasında Bozkır Aristokrasisinin Güçlü Temsilcileri: Emir Rektemür ve Şirin Mirzalar”, Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt: 3, Sayı: 56, 2014, s. 147-190.

Halil İnalcık, Kırım Hanlığı Tarihi Üzerine Araştırmalar (1441-1700), İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.

Maria İvanics, “Bozkırdaki Bir Kabilenin Kökeni ve Yükselişi: Şirinler”, Çev. Mustafa Işık, Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım, ed. Yücel Öztürk, İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015, s. 53-71.

V. V. Velyaminov-Zernov, Qırım Yurtına ve Ol Taraflarga Dair Bolgan Yarlıglar ve Hatlar, Yay. Haz. A. Melek Özyetkin ve İlyas Kamalov, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2009.

 

 

 

Pin It
  • Gösterim: 236